حقیقت شرعیه - مجمع جهانی قرآن و عترت

حقیقت شرعیه یعنی: انتقال یک لفظ از معنای لغوی به معنای جدید شرعی، به‌گونه‌ای که استعمال شارع در معنای شرعی، حقیقی باشد نه مجازی.

مثال: «صلاة» در لغت = دعا «صلاة» در شرع = عبادت خاص با رکوع و سجود

اگر حقیقت شرعیه ثابت باشد، استعمال شارع در معنای شرعی حقیقی است. اگر ثابت نباشد، استعمال شارع مجاز یا حقیقت متشرعیه خواهد بود.

قول مشهور اصولیان شیعه

مشهور اصولیان شیعه قائل به ثبوت حقیقت شرعیه هستند. دلایل:

کثرت استعمال شارع در معنای شرعی
وجود قرائن صارفه از معنای لغوی
عدم امکان حمل بسیاری از آیات و روایات بر معنای لغوی

این مبنا را آخوند، نائینی، خویی و امام خمینی پذیرفته‌اند.
اقوال علما به‌صورت تفصیلی

۱) آخوند خراسانی

آخوند قائل به ثبوت حقیقت شرعیه است. استدلال:

استعمالات شارع در معنای شرعی، فراوان است
قرائن صارفه از معنای لغوی وجود دارد
عرف متشرعه معنای شرعی را فهم می‌کند
پس حقیقت شرعیه محقق شده است

آخوند تأکید می‌کند که انتقال حقیقت، نیازمند زمان طولانی نیست؛ بلکه کثرت استعمال از سوی شارع کافی است.

۲) محقق نائینی

نائینی نیز حقیقت شرعیه را می‌پذیرد، اما تحلیل دقیق‌تری ارائه می‌کند:

انتقال حقیقت، یک امر عقلایی است
شارع با کثرت استعمال، عرف را به معنای جدید منتقل کرده
پس حقیقت شرعیه محقق شده است

نائینی تأکید می‌کند که «تعلیم شارع» مانع از تحقق حقیقت نیست.

۳) محقق اصفهانی

اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث می‌شود:

حقیقت شرعیه یعنی: تعهد جدید شارع نسبت به معنای شرعی
استعمالات شارع، ابراز این تعهد است
کثرت ابراز، موجب تثبیت تعهد در عرف می‌شود

در این نگاه، حقیقت شرعیه یک «توسعهٔ تعهد» است.

۴) علامه طباطبایی

علامه حقیقت شرعیه را می‌پذیرد، اما با تحلیل «اعتبار عقلایی»:

وضع شرعی یک اعتبار عقلایی است
شارع با کثرت استعمال، اعتبار جدیدی ایجاد کرده
عرف نیز آن را پذیرفته
پس حقیقت شرعیه شکل گرفته است

علامه تأکید می‌کند که قرآن بر اساس عرف نازل شده، و عرف معنای شرعی را می‌فهمیده است.

۵) سید ابوالقاسم خویی

خویی از مدافعان قوی حقیقت شرعیه است. استدلال:

عرف متشرعه معنای شرعی را

استعمالات شارع در معنای شرعی، بسیار زیاد است

حمل آن‌ها بر معنای لغوی ممکن نیست