آیا دلالت الفاظ عام، دلالتی قطعی است یا ظنی، و آیا می‌توان به عموم عام در همه موارد اعتماد کرد؟

۱. دلالت عام بر عموم اصولیان اتفاق دارند که عام، ظهور در شمول دارد. یعنی وقتی گفته می‌شود: أکرم العلماء عرف می‌فهمد که همه علما واجب‌الاکرام‌اند. این ظهور، ظهور عرفی است، نه عقلی و نه وضعی محض.

۲. آیا دلالت عام قطعی است یا ظنی این پرسش مهمی است. اصولیان می‌گویند: دلالت عام بر عموم، ظهور است و ظهور همیشه ظنی است. یعنی: عام بر عموم دلالت می‌کند، اما این دلالت قطعی نیست و با آمدن خاص کنار می‌رود.

پس: عموم عام حجت است، اما حجیت آن ظنی است.

۳. آیا می‌توان به عموم عام تمسک کرد بله، تا زمانی که خاص نیامده باشد، می‌توان به عموم عام تمسک کرد. این قاعده در فقه بسیار کاربرد دارد.

مثال: أحلّ الله البیع تا وقتی دلیل خاص نیامده، همه انواع بیع حلال است.

اما اگر خاص آمد: نهی النبی عن بیع الغرر بیع غرری از عموم خارج می‌شود.

۴. آیا احتمال تخصیص مانع از تمسک به عموم است اصولیان می‌گویند: احتمال تخصیص، مادامی که دلیل خاص نیامده، مانع از تمسک به عموم نیست. یعنی: تا وقتی خاص نیامده، عام حجت است. این قاعده را «اصالة العموم» می‌نامند.

۵. آیا عموم عام شامل افراد نادر هم می‌شود بله، عام شامل افراد نادر نیز می‌شود. مثال: أکرم العلماء اگر عالمی بسیار نادر باشد، باز هم داخل در عموم است. عرف از عام، نادر و غیر نادر را یکسان می‌فهمد.

۶. آیا عموم عام شامل افراد غیر متعارف می‌شود بله، مگر اینکه عرف آن را خارج بداند. مثال: أکرم العلماء اگر کسی عالم باشد اما به‌قدری غیر متعارف که عرف او را عالم ننامد، خارج است. پس معیار، فهم عرف است

پس: عموم عام حجت است، اما حجیت آن ظنی است.

مثال: أحلّ الله البیع تا وقتی دلیل خاص نیامده، همه انواع بیع حلال است.

اما اگر خاص آمد: نهی النبی عن بیع الغرر بیع غرری از عموم خارج می‌شود.

فقیه محقق، حجت‌الاسلام دکتر حشمدار (دام ظلّه)

سامانه پژوهشی فقهی و حقوقی

به آگاهی می‌رسد که شهروندان ایرانی داخل و خارج از کشور ـ اعم از عموم مردم، اندیشمندان، قضات، و وکلای گرامی ـ می‌توانند پرسش‌های فقهی و حقوقی خود را هر روز ساعت ۷ تا ۸ صبح به‌صورت مستقیم و رایگان با حضرت استاد در میان گذارند.

شماره تماس مستقیم: ۰۹۱۲۱۹۰۰۵۰۰

حضرت استاد، به لطف الهی، آماده پاسخ‌گویی به پرسش‌های شما به چهار زبان فارسی، عربی، انگلیسی و فرانسوی می‌باشند.