Related Articles
استثناء یکی از روشنترین ادوات دلالت در زبان عربی است. مثال مشهور:
«جاء القومُ إلّا زیداً» «لا صلاةَ إلّا بطَهور» «لا إلهَ إلّا الله»
پرسش اصلی:
آیا استثناء دلالت دارد بر نفی حکم از غیر مستثنی؟
و نیز:
آیا استثناء همان کارکرد غایت را دارد؟
۱) محل نزاع
استثناء دو بخش دارد:
- مستثنى منه: جملهٔ اصلی
- مستثنى: مورد خارجشده از حکم
پرسش:
آیا استثناء فقط مورد را خارج میکند، یا علاوه بر آن، دلالت بر انحصار دارد؟
مثال:
«أکرم القوم إلّا زیداً» آیا مفهومش این است که غیر زید واجبالاکراماند؟
یا فقط میگوید:
- همه واجبالاکراماند
- زید خارج است
- اما دربارهٔ غیر زید، سکوت دارد؟
۲) قول مشهور: استثناء «مفهوم دارد»
(یعنی دلالت بر انحصار دارد)
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
استثناء، اقوی دلالت بر انحصار را دارد.
یعنی:
«لا صلاة إلّا بطهور» → هر نمازی بدون طهارت باطل است → و فقط نماز با طهارت صحیح است
دلیل مشهور
- استثناء وضعاً برای اخراج از حکم است
- اخراج، انحصار میآورد
- عرف از استثناء، تحدید میفهمد
- استثناء از اقوی مفاهیم است (همرتبه با حصر)
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
۳) قول منکران: استثناء «مفهوم ندارد»
برخی اصولیان قدیم گفتهاند:
استثناء فقط مورد را خارج میکند، اما دلالت بر انحصار ندارد.
این قول در اصول شیعه تقریباً منقرض شده است.
۴) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- استثناء اقوی دلالت بر انحصار دارد
- زیرا استثناء یعنی «اخراج ما لولاه لکان داخلاً»
- اخراج، انحصار میآورد
- پس مفهوم استثناء ثابت است
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به مفهوم استثناء است:
- استثناء، وضعاً برای تحدید است
- تحدید، انحصار میآورد
- پس مفهوم استثناء ثابت است
- مفهوم استثناء اقوی از مفهوم شرط و غایت است
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- استثناء یعنی تعهد مولا به حکم نسبت به همهٔ افراد
- و تعهد به نفی حکم نسبت به مستثنى
- این تعهد، انحصار میآورد
- پس مفهوم استثناء ثابت است
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از استثناء، تحدید میفهمد
- یعنی حکم فقط شامل غیر مستثنى است
- پس مفهوم استثناء ثابت است
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی مفهوم استثناء است:
- استثناء اقوی مفاهیم است
- «لا صلاة إلّا بطهور» → دلالت قطعی بر انحصار دارد
- استثناء، دلالت وضعی دارد
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- استثناء مفهوم دارد
- زیرا عرف از آن انحصار میفهمد
- مفهوم استثناء از روشنترین مفاهیم است
- انکار آن خلاف ظاهر است
۵) نسبت استثناء با غایت
اصولیان میگویند:
استثناء و غایت، هر دو دلالت بر انحصار دارند، اما استثناء اقوی است
استثناء یکی از روشنترین ادوات دلالت در زبان عربی است. مثال مشهور:
«جاء القومُ إلّا زیداً» «لا صلاةَ إلّا بطَهور» «لا إلهَ إلّا الله»
پرسش اصلی:
آیا استثناء دلالت دارد بر نفی حکم از غیر مستثنی؟
و نیز:
آیا استثناء همان کارکرد غایت را دارد؟
۱) محل نزاع
استثناء دو بخش دارد:
- مستثنى منه: جملهٔ اصلی
- مستثنى: مورد خارجشده از حکم
پرسش:
آیا استثناء فقط مورد را خارج میکند، یا علاوه بر آن، دلالت بر انحصار دارد؟
مثال:
«أکرم القوم إلّا زیداً» آیا مفهومش این است که غیر زید واجبالاکراماند؟
یا فقط میگوید:
- همه واجبالاکراماند
- زید خارج است
- اما دربارهٔ غیر زید، سکوت دارد؟
۲) قول مشهور: استثناء «مفهوم دارد»
(یعنی دلالت بر انحصار دارد)
مشهور اصولیان شیعه معتقدند:
استثناء، اقوی دلالت بر انحصار را دارد.
یعنی:
«لا صلاة إلّا بطهور» → هر نمازی بدون طهارت باطل است → و فقط نماز با طهارت صحیح است
دلیل مشهور
- استثناء وضعاً برای اخراج از حکم است
- اخراج، انحصار میآورد
- عرف از استثناء، تحدید میفهمد
- استثناء از اقوی مفاهیم است (همرتبه با حصر)
قائلان مشهور
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- خویی
- امام خمینی
۳) قول منکران: استثناء «مفهوم ندارد»
برخی اصولیان قدیم گفتهاند:
استثناء فقط مورد را خارج میکند، اما دلالت بر انحصار ندارد.
این قول در اصول شیعه تقریباً منقرض شده است.
۴) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی
آخوند میگوید:
- استثناء اقوی دلالت بر انحصار دارد
- زیرا استثناء یعنی «اخراج ما لولاه لکان داخلاً»
- اخراج، انحصار میآورد
- پس مفهوم استثناء ثابت است
۲) محقق نائینی
نائینی نیز قائل به مفهوم استثناء است:
- استثناء، وضعاً برای تحدید است
- تحدید، انحصار میآورد
- پس مفهوم استثناء ثابت است
- مفهوم استثناء اقوی از مفهوم شرط و غایت است
۳) محقق اصفهانی
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- استثناء یعنی تعهد مولا به حکم نسبت به همهٔ افراد
- و تعهد به نفی حکم نسبت به مستثنى
- این تعهد، انحصار میآورد
- پس مفهوم استثناء ثابت است
۴) علامه طباطبایی
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف از استثناء، تحدید میفهمد
- یعنی حکم فقط شامل غیر مستثنى است
- پس مفهوم استثناء ثابت است
۵) سید ابوالقاسم خویی
خویی از مدافعان قوی مفهوم استثناء است:
- استثناء اقوی مفاهیم است
- «لا صلاة إلّا بطهور» → دلالت قطعی بر انحصار دارد
- استثناء، دلالت وضعی دارد
۶) امام خمینی
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- استثناء مفهوم دارد
- زیرا عرف از آن انحصار میفهمد
- مفهوم استثناء از روشنترین مفاهیم است
- انکار آن خلاف ظاهر است
۵) نسبت استثناء با غایت
اصولیان میگویند:
استثناء و غایت، هر دو دلالت بر انحصار دارند، اما استثناء اقوی است
About the Author
