«حصر» چگونه می‌تواند عام را تخصیص بزند، و چرا ادات حصر مانند «إنما» و «لا… إلا» از قوی‌ترین ابزارهای تحدید در زبان عربی محسوب می‌شوند؟

۱. حصر چیست حصر یعنی محدود کردن حکم به یک فرد یا یک گروه خاص، به‌گونه‌ای که عرف بفهمد حکم فقط در همان محدوده ثابت است و در غیر آن نفی می‌شود.

ادات مشهور حصر:

إنما
لا… إلا
ما… إلا
تقدیم ما حقه التأخیر (در برخی موارد)

مثال: إنما المؤمنون إخوة عرف می‌فهمد: اخوتِ شرعی مخصوص مؤمنان است، نه همه انسان‌ها.

۲. چرا مفهوم حصر معتبر است اصولیان چند دلیل مهم دارند:

الف) ظهور قوی در نفی ادات حصر صریحاً می‌گویند: «فقط این، نه غیر این.»

ب) فهم قطعی عرفی عرف در همه زبان‌ها حصر را تحدید می‌فهمد. مثال: «فقط دانشجویان وارد شوند» یعنی غیر دانشجو حق ورود ندارد.

ج) انسداد باب لغویت اگر حصر مفهوم نداشته باشد، ذکر ادات حصر لغو می‌شود.

۳. قدرت تخصیص مفهوم حصر مفهوم حصر از قوی‌ترین ابزارهای تخصیص است. چرا؟ چون ظهور در نفی دارد، و این ظهور بسیار قوی‌تر از ظهور شرط و غایت است.

مثال: عام: أکرم العلماء حصر: لا یجب الإکرام إلا للعادل نتیجه: فقط عالم عادل واجب‌الاکرام است و همه غیرعادل‌ها از عموم خارج می‌شوند.

۴. تفاوت مفهوم حصر با مفهوم شرط و غایت هر سه معتبرند، اما:

مفهوم شرط: نفی حکم عند انتفاء الشرط
مفهوم غایت: نفی حکم بعد الغایة
مفهوم حصر: نفی حکم عن کل غیر المحصور

پس مفهوم حصر قوی‌ترین مفهوم است.

مثال: إنما زید قائم یعنی: زید فقط قائم است و هیچ حالت دیگری برای او ثابت نیست.

۵. آیا مفهوم حصر همیشه حجت است اصولیان می‌گویند: بله، مگر در مواردی که:

الف) حصر برای بیان غالب باشد مثل: إنما یعیش الناس بالماء این حصر حقیقی نیست.

ب) حصر برای تأکید باشد، نه تحدید مثل: إنما أنت نذیر در برخی موارد، معنای تحدید ندارد.

در این موارد مفهوم حصر حجت نیست.

۶. آیا مفهوم حصر می‌تواند مطلق را مقید کند بله، و بسیار قوی‌تر از شرط و غایت.

مثال: مطلق: أعتق رقبة حصر: لا یجزئ إلا رقبة مؤمنة نتیجه: مطلق کاملاً مقید می‌شود.

۷. مثال‌های فقهی مهم الف) اخوت ایمانی إنما المؤمنون إخوة نتیجه: اخوت شرعی مخصوص مؤمنان است.

ب) ولایت إنما ولیکم الله ورسوله یعنی ولایت شرعی منحصر در این سه است.

ج) زکات لا صدقة إلا فی المال النامی یعنی زکات فقط در مال رشدکننده است.

د) طلاق لا طلاق إلا بعد نکاح یعنی طلاق فقط در نکاح صحیح معنا دارد