چرا «مفهوم شرط» از مفاهیم معتبر است و چگونه می‌تواند عام را تخصیص بزند، در حالی که مفاهیمی مثل لقب و وصف چنین قدرتی ندارند؟

موضوع درس در این درس وارد یکی از مهم‌ترین مباحث دلالت‌های التزامی می‌شویم: «تخصیص عام به وسیله مفهوم شرط». مفهوم شرط از معدود مفاهیمی است که اصولیان آن را معتبر دانسته و برای آن قدرت تخصیص قائل‌اند.

۱. مفهوم شرط چیست مفهوم شرط یعنی: اگر حکمی بر شرطی معلق شد، عرف می‌فهمد که با نبودن آن شرط، حکم نیز منتفی است.

مثال: إن جاءک زید فأکرمه عرف می‌گوید: اگر نیاید، اکرام واجب نیست.

این «نفی حکم عند انتفاء الشرط» همان مفهوم شرط است.

۲. چرا مفهوم شرط معتبر است اصولیان چند دلیل برای اعتبار آن ذکر کرده‌اند:

الف) ظهور عرفی عرف از جمله شرطیه، تعلیق حکم بر شرط را می‌فهمد. تعلیق یعنی: وجود حکم وابسته به وجود شرط است.

ب) فهم عقلایی عقلاء وقتی می‌شنوند: «اگر باران بیاید، بیرون نمی‌رویم» می‌فهمند که اگر باران نیاید، مانعی برای بیرون رفتن نیست.

ج) انسداد باب لغویت اگر مفهوم شرط معتبر نباشد، بسیاری از جملات شرطیه لغو می‌شود.

۳. قدرت تخصیص مفهوم شرط مفهوم شرط ظهور در نفی دارد. یعنی می‌گوید: «در غیر مورد شرط، حکم نیست.»

این ظهور در نفی، همان چیزی است که لقب، وصف و عدد فاقد آن‌اند. به همین دلیل:

مفهوم شرط می‌تواند عام را تخصیص بزند
اما لقب، وصف و عدد نمی‌توانند

مثال: عام: أکرم العلماء شرط: إن کانوا عدولاً مفهوم شرط می‌گوید: اگر عادل نباشند، اکرام واجب نیست پس عام تخصیص می‌خورد.

۴. تفاوت مفهوم شرط با مفهوم وصف این تفاوت بسیار مهم است:

مفهوم شرط = ظهور در نفی دارد مفهوم وصف = ظهور در نفی ندارد

مثال: أکرم العالم العادل عرف نمی‌گوید: عالم غیرعادل واجب‌الاکرام نیست اما اگر بگوید: إن کان عالماً فأکرمه عرف می‌گوید: اگر عالم نباشد، اکرام واجب نیست.

۵. آیا مفهوم شرط همیشه حجت است اصولیان می‌گویند: بله، مگر در مواردی که:

الف) شرط برای بیان تحقق موضوع باشد مثل: إن رزقت ولداً فاختنه این شرط برای تحقق موضوع است، نه نفی حکم.

ب) شرط برای بیان غالب باشد مثل: إن جاءک زید فأعطه درهماً اگر غالباً زید هنگام آمدن نیازمند بوده.

در این موارد مفهوم شرط حجت نیست.

۶. آیا مفهوم شرط می‌تواند مطلق را مقید کند بله، چون ظهور در نفی دارد. مثال: مطلق: أعتق رقبة شرط: إن کانت مؤمنة مفهوم شرط می‌گوید: اگر مؤمنه نباشد، کافی نیست پس مطلق مقید می‌شود.

۷. مثال‌های فقهی مهم الف) وضو عام: فاغسلوا وجوهکم شرط: إن قمتم إلی الصلاة مفهوم شرط می‌گوید: اگر برای نماز برنخیزید، وضو واجب نیست.

ب) زکات عام: آتوا الزکاة شرط: إن بلغ المال نصاباً مفهوم شرط می‌گوید: اگر نصاب نرسد، زکات واجب نیست.

ج) روزه عام: صوموا شرط: إن کنتم مقیمین مفهوم شرط می‌گوید: مسافر روزه واجب ندارد.