Related Articles
اگر یک فعل واحد، تحت دو عنوان قرار گیرد—یکی واجب و دیگری حرام—آیا اجتماع امر و نهی ممکن است یا محال؟
مثال مشهور:
- نماز خواندن در مکان غصبی
- نماز واجب است
- غصب حرام است
- آیا نماز در مکان غصبی هم واجب است و هم حرام؟
این پرسش منشأ اختلافات مهمی میان اصولیان شده است.
۱) محل نزاع
نزاع در این است که:
آیا یک فعل واحد خارجی، میتواند هم متعلق امر باشد و هم متعلق نهی؟
دو حالت:
۱) وحدت در وجود
فعل واحد خارجی، یک وجود بیشتر ندارد مثال: نماز در مکان غصبی
۲) تعدد عنوان
فعل واحد، دو عنوان دارد مثال:
- عنوان «صلاة»
- عنوان «غصب»
پرسش: آیا تعدد عنوان، موجب تعدد حکم میشود؟
۲) دو نظریهٔ بزرگ در اصول
نظریه اول: اجتماع امر و نهی ممکن است
(قول مشهور متأخرین)
نظریه دوم: اجتماع امر و نهی محال است
(قول مشهور متقدمین و برخی متأخرین)
۳) نظریه اول: امکان اجتماع امر و نهی
(قول آخوند، نائینی، اصفهانی، علامه، خویی، امام)
این گروه میگویند:
اگر فعل واحد، دو عنوان مستقل داشته باشد، اجتماع امر و نهی ممکن است.
دلیل اصلی
- تعدد عنوان → تعدد معنون
- تعدد معنون → امکان تعدد حکم
- پس یک فعل میتواند از جهت «صلاة» واجب باشد
- و از جهت «غصب» حرام باشد
مثال
نماز در مکان غصبی:
- از جهت «صلاة» → واجب
- از جهت «غصب» → حرام
- پس اجتماع امر و نهی ممکن است
قائلان
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- سید ابوالقاسم خویی
- امام خمینی
۴) نظریه دوم: امتناع اجتماع امر و نهی
(قول مشهور قدما و برخی متأخرین)
این گروه میگویند:
اجتماع امر و نهی محال است، زیرا فعل واحد نمیتواند هم محبوب باشد و هم مبغوض.
دلیل اصلی
- فعل واحد خارجی، یک وجود بیشتر ندارد
- محبوبیت و مبغوضیت در وجود واحد جمع نمیشود
- پس اجتماع امر و نهی محال است
نتیجه
در نماز در مکان غصبی:
- یا نماز صحیح است و غصب باطل
- یا غصب حاکم است و نماز باطل
- جمع ممکن نیست
قائلان
- فاضل تونی
- برخی از اصولیان اهلسنت
- برخی از متأخرین
۵) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی (قائل به امکان)
آخوند میگوید:
- تعدد عنوان، موجب تعدد معنون است
- پس نماز و غصب دو معنوناند
- هرچند در خارج یک وجود دارند
- پس اجتماع امر و نهی ممکن است
- نماز صحیح است
- غصب حرام است
این تحلیل آخوند، مبنای مشهور متأخرین شد.
۲) محقق نائینی (قائل به امکان)
نائینی تحلیل دقیقتری ارائه میکند:
- عنوانها «حیثیات تعلیلیه» هستند
- هر عنوان، حیثیت مستقلی دارد
- پس حکم نیز مستقل است
- اجتماع امر و نهی ممکن است
- نماز صحیح است
- غصب حرام است
۳) محقق اصفهانی (قائل به امکان)
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- امر و نهی، دو تعهد مستقلاند
- تعهد به فعل (صلاة)
- تعهد به ترک (غصب)
- این دو تعهد قابل جمعاند
- پس اجتماع امر و نهی ممکن است
۴) علامه طباطبایی (قائل به امکان)
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف میان دو عنوان فرق میگذارد
- عرف میگوید: «نماز بخوان» و «غصب نکن»
- اگر کسی در مکان غصبی نماز بخواند
- از جهت نماز، مطیع است
- از جهت غصب، عاصی است
- پس اجتماع ممکن است
۵) سید ابوالقاسم خویی (قائل به امکان)
خویی از مدافعان قوی امکان است:
- تعدد عنوان، موجب تعدد حکم است
- نماز صحیح است
- غصب حرام است
- اجتماع امر و نهی ممکن است
۶) امام خمینی (قائل به امکان)
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- معیار، عرف است
- عرف میان عنوانها فرق میگذارد
- پس اجتماع امر و نهی ممکن است
- نماز صحیح است
- غصب حرام است
امام تأکید میکند که «وحدت وجود خارجی» مانع از تعدد حکم نیست.
۶) ثمرات بحث اجتماع امر و نهی
۱) نماز در مکان غصبی
- بر مبنای امکان → نماز صحیح
- بر مبنای امتناع → نماز باطل
۲) طواف در مکان غصبی
همین حکم جاری است.
۳) وضو با آب غصبی
- امکان → وضو صحیح
- امتناع → وضو باطل
۴) روزه در روز غصبی
- امکان → روزه صحیح
- امتناع → روزه باطل
۵) اصول عملیه
اگر شک کنیم که اجتماع ممکن است یا نه:
- چون بطلان تکلیف زائد است
- اصل برائت از بطلان جاری میشود
- پس نماز صحیح است
۷) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
- آخوند: امکان
- نائینی: امکان
- اصفهانی: امکان
- علامه: امکان
- خویی: امکان
- امام خمینی: امکان
- قدما: امتناع
نتیجه: در اصول شیعه، نظریهٔ امکان اجتماع امر و نهی تقریباً مبنای غالب و پذیرفتهشده است
اگر یک فعل واحد، تحت دو عنوان قرار گیرد—یکی واجب و دیگری حرام—آیا اجتماع امر و نهی ممکن است یا محال؟
مثال مشهور:
- نماز خواندن در مکان غصبی
- نماز واجب است
- غصب حرام است
- آیا نماز در مکان غصبی هم واجب است و هم حرام؟
این پرسش منشأ اختلافات مهمی میان اصولیان شده است.
۱) محل نزاع
نزاع در این است که:
آیا یک فعل واحد خارجی، میتواند هم متعلق امر باشد و هم متعلق نهی؟
دو حالت:
۱) وحدت در وجود
فعل واحد خارجی، یک وجود بیشتر ندارد مثال: نماز در مکان غصبی
۲) تعدد عنوان
فعل واحد، دو عنوان دارد مثال:
- عنوان «صلاة»
- عنوان «غصب»
پرسش: آیا تعدد عنوان، موجب تعدد حکم میشود؟
۲) دو نظریهٔ بزرگ در اصول
نظریه اول: اجتماع امر و نهی ممکن است
(قول مشهور متأخرین)
نظریه دوم: اجتماع امر و نهی محال است
(قول مشهور متقدمین و برخی متأخرین)
۳) نظریه اول: امکان اجتماع امر و نهی
(قول آخوند، نائینی، اصفهانی، علامه، خویی، امام)
این گروه میگویند:
اگر فعل واحد، دو عنوان مستقل داشته باشد، اجتماع امر و نهی ممکن است.
دلیل اصلی
- تعدد عنوان → تعدد معنون
- تعدد معنون → امکان تعدد حکم
- پس یک فعل میتواند از جهت «صلاة» واجب باشد
- و از جهت «غصب» حرام باشد
مثال
نماز در مکان غصبی:
- از جهت «صلاة» → واجب
- از جهت «غصب» → حرام
- پس اجتماع امر و نهی ممکن است
قائلان
- آخوند خراسانی
- نائینی
- اصفهانی
- علامه طباطبایی
- سید ابوالقاسم خویی
- امام خمینی
۴) نظریه دوم: امتناع اجتماع امر و نهی
(قول مشهور قدما و برخی متأخرین)
این گروه میگویند:
اجتماع امر و نهی محال است، زیرا فعل واحد نمیتواند هم محبوب باشد و هم مبغوض.
دلیل اصلی
- فعل واحد خارجی، یک وجود بیشتر ندارد
- محبوبیت و مبغوضیت در وجود واحد جمع نمیشود
- پس اجتماع امر و نهی محال است
نتیجه
در نماز در مکان غصبی:
- یا نماز صحیح است و غصب باطل
- یا غصب حاکم است و نماز باطل
- جمع ممکن نیست
قائلان
- فاضل تونی
- برخی از اصولیان اهلسنت
- برخی از متأخرین
۵) اقوال علما بهصورت تفصیلی
۱) آخوند خراسانی (قائل به امکان)
آخوند میگوید:
- تعدد عنوان، موجب تعدد معنون است
- پس نماز و غصب دو معنوناند
- هرچند در خارج یک وجود دارند
- پس اجتماع امر و نهی ممکن است
- نماز صحیح است
- غصب حرام است
این تحلیل آخوند، مبنای مشهور متأخرین شد.
۲) محقق نائینی (قائل به امکان)
نائینی تحلیل دقیقتری ارائه میکند:
- عنوانها «حیثیات تعلیلیه» هستند
- هر عنوان، حیثیت مستقلی دارد
- پس حکم نیز مستقل است
- اجتماع امر و نهی ممکن است
- نماز صحیح است
- غصب حرام است
۳) محقق اصفهانی (قائل به امکان)
اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث میشود:
- امر و نهی، دو تعهد مستقلاند
- تعهد به فعل (صلاة)
- تعهد به ترک (غصب)
- این دو تعهد قابل جمعاند
- پس اجتماع امر و نهی ممکن است
۴) علامه طباطبایی (قائل به امکان)
علامه تحلیل عرفی ارائه میکند:
- عرف میان دو عنوان فرق میگذارد
- عرف میگوید: «نماز بخوان» و «غصب نکن»
- اگر کسی در مکان غصبی نماز بخواند
- از جهت نماز، مطیع است
- از جهت غصب، عاصی است
- پس اجتماع ممکن است
۵) سید ابوالقاسم خویی (قائل به امکان)
خویی از مدافعان قوی امکان است:
- تعدد عنوان، موجب تعدد حکم است
- نماز صحیح است
- غصب حرام است
- اجتماع امر و نهی ممکن است
۶) امام خمینی (قائل به امکان)
امام خمینی نیز همین مبنا را میپذیرد:
- معیار، عرف است
- عرف میان عنوانها فرق میگذارد
- پس اجتماع امر و نهی ممکن است
- نماز صحیح است
- غصب حرام است
امام تأکید میکند که «وحدت وجود خارجی» مانع از تعدد حکم نیست.
۶) ثمرات بحث اجتماع امر و نهی
۱) نماز در مکان غصبی
- بر مبنای امکان → نماز صحیح
- بر مبنای امتناع → نماز باطل
۲) طواف در مکان غصبی
همین حکم جاری است.
۳) وضو با آب غصبی
- امکان → وضو صحیح
- امتناع → وضو باطل
۴) روزه در روز غصبی
- امکان → روزه صحیح
- امتناع → روزه باطل
۵) اصول عملیه
اگر شک کنیم که اجتماع ممکن است یا نه:
- چون بطلان تکلیف زائد است
- اصل برائت از بطلان جاری میشود
- پس نماز صحیح است
۷) جمعبندی تحلیلی
در یک نگاه تطبیقی:
- آخوند: امکان
- نائینی: امکان
- اصفهانی: امکان
- علامه: امکان
- خویی: امکان
- امام خمینی: امکان
- قدما: امتناع
نتیجه: در اصول شیعه، نظریهٔ امکان اجتماع امر و نهی تقریباً مبنای غالب و پذیرفتهشده است
About the Author
